HOME/صفحه اصلی

وسایل کمک بینایی جهت تصحیح کوررنگی و اختلالات دید رنگ

اپتومتریست بهروز مالکی

مقدمه

رنگها برای انسان کاربرد فراوان دارند و ضرورت تشخیص آنها غیر قابل انکار میباشد . افراد دچار کوررنگی (Color Blindness = CB) یا اختلالات دید رنگی ( Color Vision Deficiencies = CVD ) در زندگی روزمره دچار مشکلات عدیده ای هستند . بدون تشخیص رنگها مشکلات زیادی پیش خواهد آمد. فرد دیگر قادر به تشخیص درست چراغ راهنمایی نخواهد بود، آدرس دادن محلی خاص در خیلی از موارد با کمک رنگ درب یا نمای ساختمان خیلی راحت تر است، بسیاری از تبلیغات که از رنگ برای رساندن مفهوم استفاده می کنند بدون دید رنگ قابل درک نیستند، بدون تشخیص رنگها خواندن متون کتابهایی که دارای زمینه رنگی هستند مشکل خواهد بود. فرد کوررنگ در انتخاب رنگ لباس و مبلمان و یا در پوشیدن جورابهایی که هر دو لنگه آنها یک رنگ باشند مشکل دارد. علائم هشدار دهنده در اکثر موارد رنگی هستند، در الکترونیک سیمها و قطعات با کدهای رنگی مشخص می شوند. برای فرد کوررنگ حتی لذت بردن از طبیعت نیز به سختی امکان پذیر است زیرا برای مثال وی تفاوت رنگی بین گلهای قرمز و چمن سبز در زمینه آن احساس نمی کند یا برای وی تشخیص یک گوجه فرنگی سبز کال از یک گوجه فرنگی سرخ و رسیده مشکل است . و از همه موارد فوق جدی تر و مهم تر آنکه برای اشتغال در بسیاری از شغلها همچون خلبانی، سیم کشی، نقاشی، مونتاژ لوازم الکترونیکی و ... فرد بایستی دید رنگ کامل داشته باشد. همه این مسائل سبب شده است که از دیر باز تلاشهای بسیاری برای پیدا کردن راهی جهت کمک به افراد کوررنگ صورت بگیرد. با وجود اینکه تلاش برای تصحیح کوررنگی و CVD از حدود 170 سال پیش آغاز شده و امروزه وسایل کمک بینایی زیادی ابداع و ساخته شده اند ، هنوز استفاده از آنها همه گیر نشده است و در مواردی حتی متخصصین بینایی نیز از آنها اطلاع درستی ندارند و گمان میکنند راهی برای کمک به افراد کوررنگ وجود ندارد . خوشبختانه با تلاشهایی که از جانب تعدادی از همکاران اپتومتریست انجام شده استفاده از لوازم کمک بینایی برای افراد Low Vision به خوبی در میان همکاران جا افتاده است و تعیین 9K برای تعرفه آن نیز نشان از این مسئله دارد . در راستای همین اقدامات انجام شده میتوان تجویز وسایل کمک بینایی جهت تصحیح کوررنگی و اختلالات دید رنگ را نیز بعنوان بخشی از "توانبخشی بینایی" مطرح و با آموزش همکاران ، اقدامات عملی جهت کمک به افراد دچار کوررنگی یا CVD انجام داد .

دید رنگ و انواع اختلالات دید رنگ

در شبکیه سه نوع فتورسپتور مخروطی وجود دارد که هر کدام مسئول حس نمودن یکی از رنگهای قرمز، سبز و آبی هستند. برای دید رنگی کامل باید هر سه نوع فتورسپتور کار خود را به درستی انجام دهند. در این صورت فرد Trichromat بوده و دید رنگی کامل دارد. در صورتی که یک نوع از فتورسپتورها کار خود را بطور کامل انجام ندهد، فرد دچار اختلال دید رنگ یا Color Vision Deficiency یا CDV می گردد. یعنی بعضی از رنگهای طیف را به خوبی تشخیص نمی دهد یا با رنگهای دیگر اشتباه می گیرد. این افراد Anomalus Trichromat نامیده می شوند و بسته به نوع فتورسپتور معیوب به سه زیر گروه Protanomalus، Deutranomalus و Tritanomalus تقسیم می گردند.

در صورتی که یک نوع از فتورسپتورها اصلاً وظیفه خود را انجام ندهد فرد Dichromat بوده و اختلال دید رنگ او از نوع Protanopia، Deutranopia یا Tritanopia خواهد بود. باید توجه نمود که Dichromacy جزو اختلالات دید رنگ (CVD) محسوب می شود و فرد Dichromat را نباید کوررنگ نامید. فرد کوررنگ (Color Blind) کسی است که هیچ رنگی را تشخیص نمی دهد. این افراد Monochromat یا Achromat هستند و به دو گروه Rod Monochromat و Cone Monochromat تقسیم می گردند که نوع اول شایعتر بوده و در آن هیچ سلول مخروطی فعال نمی باشد ولذا دید بر عهده سلول های استوانه ای می باشد و VA کاهش یافته و نیستاگموس و فتوفوبی وجود دارد. در نوع دوم که غیر شایع تر است فقط یک نوع از مخروطها (معمولاً مخروطهای آبی) فعال هستند ولی با این وجود باز هم این افراد افتراق رنگ ندارند. شکل زیر آنچه را که یک فرد سالم و فرد دچار CVD و فرد CB می بینند، با هم مقایسه می کند.

میزان شیوع کوررنگی و ژنتیک کوررنگی

تقسیم بندی و میزان شیوع هرکدام از اختلالات دید رنگ در جدول زیر آورده شده است.

درصد شیوع در زنان	درصد شیوع درمردان	زیرگروه	گروه	وضعیت دید رنگ
-	-	-	تری کروماسی	طبیعی
0.03 %	1 %	پروتانومالی	آنومالوس تری کروماسی	اختلالات دید رنگ
0.35 %	5 %	دوترانومالی
0.005 %	0.005 %	تریتانومالی
0.01 %	1 %	پروتانوپیا	دی کروماسی
0.01 %	1 %	دوترانوپیا
0.005 %	0.005 %	تریتانوپیا
0.003 %	0.003 %	Rod مونو کروماتیزم	مونو کروماسی یا آکروماتوپسیا	کوررنگی
0.000001 %	0.000001 %	Blue Cone مونو کروماتیزم	مونو کروماسی یا آکروماتوپسیا	کوررنگی

در یک جمع بندی کلی از آمار فوق می توان گفت که حدود 8 درصد مردان (از هر 12 نفر یک نفر) و 5/0 درصد از زنان (از هر 200 نفر یک نفر) به نوعی نقص دید رنگ یا کور رنگی مبتلا هستند. همچنین در میان اختلالات دید رنگ بیشترین مقدار شیوع (یعنی حدود 65 درصد کل افراد کوررنگ ) مربوطه به Deutranomaly می باشد . علت شیوع بیشتر CVD قرمز-سبز را بایستی در مباحث ژنتیکی مربوط به دید رنگ جستجو کرد. در سال 1911 محل ژنهای مربوط به فتورسپتورها در روی بازوی q ( بازوی بلند ) کرموزوم جنسی x مشخص شد. محل قرار گیری ژنهای مربوط به مخروطهای قرمز و سبز در روی این کرموزوم بسیار به هم نزدیکند و لذا بیشتر اختلالات مادرزادی دید رنگ از نوع قرمز- سبز می باشند. همچنین از آنجایی که زنان دارای دو کروموزوم جنسی x هستند در صورتی که در یکی از آنها ژن معیوب و در دیگری ژن سالم باشد خود آن فرد دچار کوررنگی نمی گردد و فقط حامل ژن کوررنگی می باشد و همین موضوع دلیل اصلی شیوع کم کوررنگی و اختلالات دید رنگ در زنان می باشد.

وسایل کمک بینایی تصحیح کوررنگی و اختلالات دید رنگ

تجهیزات و وسایل کمک بینایی موجود جهت کمک به افراد دچار کوررنگی یا CVD در سه دسته کلی : وسایل الکترونیکی , نرم افزارها و وسایل اپتیکی ( شامل فیلتر های رنگی , کوتینگها و عدسیهای تماسی ) تقسیم بندی میشوند . در طی سالها روشهایی نیز برای درمان CVD یا CB ارائه شده اند. حال به بررسی موارد فوق الذکر میپردازیم :

تلاش برای درمان CVD و CB

امروزه همه منابع آکادمیک و مراجع علمی کوررنگی یا CVD مادرزادی را عارضه ای ژنتیکی و غیر قابل درمان می دانند ولی در طی سالهای جنگ جهانی دوم تلاشهای زیادی برای درمان آن صورت گرفت. از جمله در یک مطالعه (1) در اوکلاهاما 25% کسانی که اختلال دید رنگ داشتند و به مدت سه هفته ویتامین A دریافت کرده و با عینک سبز و قرمز تمرین نگاه به نور انجام دادند توانستند که امتحان سلامت جهت ورود به نیروی هوایی را با موفقیت پشت سر بگذارند. یا تحقیق دیگری (1) در بروکلین ایالت نیویورک بر روی 45 فرد دارای اختلال دید رنگ قرمز – سبز انجام گرفت که طی آن این افراد به روشهای زیر تحت درمان قرار گرفتند:

الف) تحریک الکتریکی عضلات و عصب چشم (به میزان 2 ولت و یک میلی آمپر در هر چشم 15 دقیقه – سه بار در هفته)

ب) دریافت 75000 واحد ویتامین A بطور روزانه (برای تحریک ساخته شدن اپی تلیوم رنگ دانه ای شبکیه)

ج) تزریق روزانه نیم سی سی B کمپلکس (برای تقویت عصب)

د) دریافت پنج قطره ید از طریق دهان بطور روزانه (برای تحریک متابولیسم بدن )

ه) استفاده از عینک قرمز و سبز

و) آموزش با کارتهای رنگی

از افراد فوق 35 نفر تفاوت زیادی در درک رنگهای نشان دادند و برخی از آنان حتی تا 8 ماه بعد که مورد Follow up قرار گرفتند هنوز قادر به تشخیص رنگها بودند.

در اواخر دهه 1990 یک گروه ژاپنی (2) برای درمان کوررنگی تحریک الکتریکی خفیفی به ناحیه اکسی پیتال جمجمه وارد می آوردند و نقاط درخشان رنگی توسط افراد به طور سابجکتیو درک می شدند و پس از مدتی استفاده از این روش فرد احساس می کرد که دید رنگ وی بهبود یافته است.

مطالعاتی همچون موارد فوق، اگر چه ادعای درصد موفقیت بالایی داشتند ولی هرگز بطور مستدل اثبات نشدند و به زودی به دست فراموشی سپرده شدند.

1 - “Cure for Color Blindness” - 1943

2 – “Diagnosis Of Defective Colour Vision” , J. Birch , 2001

وسایل کمکی الکترونیکی :

- وسایلی با نامهای تجاری مختلف همچون Color Teller، Color Test II ، Classic Color Test 2000 Memo ، Colorino Talking Color Identifier ، Speechmaster Talking Color Ide

ntifier وجود دارند که قابل حمل می باشند و با قرار دادن آنها روی شیء مورد نظر رنگ آن شیء را بصورت صوتی اعلام می نمایند.

- همچنین جهت کمک به افراد آنومالوس تری کرومات می توان از CCTV رنگی دارای قابلیت افزایش Saturation رنگها استفاده کرد (1) که این روش میزان موفقیت متوسطی داشته است.

1- http://www.abledata.com/abledata_docs/Color_Blind.htm

2- https://www.independentliving.com/prodinfo.asp?number=999983DS

3- http://www.aroga.com/product_detail.asp?Item%20ID=10825

4- http://www.cragside.com/product/cctv_readers/ash_tech/quicklook.php

نرم افزارهای کامپیوتری :

امروزه نرم افزارهای گوناگونی وجود دارند که به کاربران کامپیوتر دچار CVD یا کوررنگی کمک می کنند. این نرم افزارها می توانند یکی از رنگهای موجود در تصویر روی مانیتور را به انتخاب کاربر هایلایت نموده و مابقی تصویر را بصورت کم رنگ و به حالت سیاه و سفید نمایش دهند یا رنگ انتخاب شده توسط کاربر بصورت چشمک زن در آورند.Eyepilot(1) یکی از این نرم افزارهاست. نرم افزار دیگری به نام Visolve (2) وجود دارد که می تواند علاوه بر هایلایت کردن یک رنگ آنرا با انداختن pattern خاصی روی آن، در سایر رنگها جدا نماید.

نرم افزار What Color(3) می تواند کد RGB و نام رنگی را که نشانگر موس روی آن قرار می گیرد را نشان دهد و بدینوسیله به گرافیستها یی که دچار مشکل دید رنگ هستند کمک زیادی بنماید.

در یک پروژه نرم افزاری که با نام C3 (4) در دانشگاه استنفورد انجام شده نرم افزارهایی ارائه شده اند که قادرند: نام رنگهای اصلی و عمده بکار رفته در تصویر را بصورت متن مشخص نمایند، کنتراست رنگها را افزایش دهند تا یک فرد دچار اختلال دید رنگ قرمز- سبز بتواند رنگها را بهتر تشخیص دهد ویا رنگهای تصویر را به نحوی تغییر دهند که یک فرد کوررنگ نیز بتواند همه رنگهای تصویر را از هم تمایز دهد.

نمونه دیگر استفاده از تکنولوژی نرم افزاری در جهت کمک به افراد دچار CVD و کوررنگی بکار بردن نرم افزارهایی همچون فتوشاپ برای تغییر رنگ عکسهای پزشکی و علمی - به نحوی که توسط افراد دچار CVD نیز به خوبی قابل تمایز باشند – است (5).

همچنین نرم افزارهایی وجود دارند که تصاویر و یا صفحات وب را به نحوی که توسط یک فرد کوررنگ دیده می شود بازسازی می نمایند و به گرافیستها و طراحان وب کمک می کنند. تصاویر یا سایتهایی را طراحی می نمایند که توسط همه افراد به خوبی قابل دیدن باشد. مثل VisCheck Plug-In(6) ، CodeBlind(7) و یا نرم افزارهای همراه مانیتورهای Flexscan(8) و Coloredge(9).

علاوه بر نرم افزارهای کامپیوتری برنامه هایی نیز وجود دارند که روی تلفنهای همراه نصب می گردند وبا استفاده از دوربین گوشی می توانند رنگهای اشیاء اطراف را تشخیص دهند. همچونWhat Color For S60(10) و Tenebraex Eye Pilot For Cell Phones(11) و vOICe MIDlet for Mobile Phones(12).

1- http://www.colorhelper.com

2- http://www.ryobi-sol.co.jp/visolve/en/

3- http://www.hikarun.com/e/

4- http://www.stanford.edu/%7Ezbrand/C3/index.htm

5- http://jfly.iam.u-tokyo.ac.jp/color

6- http://www.vischeck.com/downloads/

7- http://www.codevis.com/codeblind.html

8- http://www.eizo.com/products/lcd

9- http://www.eizo.com/products/graphics

10- http://www.gsmhacks.com/forums/symbian-series-60-80-90-applications/48548-mobil-utopia-whatcolour-v1-0-s60.html

11- http://www.colorhelper.com/new-technology.php

12- http://www.seeingwithsound.com/midlet.htm

وسایل اپتیکی (فیلترها و کوتینگها )

تاریخچه استفاده از فیلترهای رنگی برای اصلاح کوررنگی به قرن 19 بر می گردد. Seebeck در سال 1837 پیشهاد داد که افراد کوررنگ از خلال جامی پر از مایع رنگی به اشیاء نگاه کنند. Maxwell استفاده از عینکهایی را که شیشه آنها به دو نیمه افقی سبز و قرمز یا سه قسمت عمودی سبز، بی رنگ و قرمز تقسیم شده بود توصیه نمود. در مواردی هم پیشنهاد شده که فرد بر روی یک چشم از عینک یا عدسی تماسی قرمز و بر روی چشم دیگر از عدسی سبز استفاده کند.

از موارد امروزی استفاده از فیلترها در کوررنگی می توان به استفاده از فیلتر قرمز در افتالموسکوپی توسط اپتومتریستهایی که خودشان پروتانوپ هستند برای افتراق بین خونریزی و پیگمانتاسیون شبکیه و نیز استفاده از فیلتر ماژنتا توسط دانشجویان پزشکی که دو ترانومالوس هستند برای مشاهده اسلایدهای هستولوژِی که با رنگ بنفش رنگ آمیزی می شوند، اشاره کرد.

وسایل اپتیکی مورد استفاده در تصحیح اختلالات دید رنگ را می توان به سه گروه کلی تقسیم کرد:

الف) وسایلی که روی یک چشم بکار برده می شوند و فرد با مقایسه بین چند حالت رنگ را تشخیص می دهند ( فيلترهاي موقت تك چشمي ) :

- عینک زیر برای استفاده توسط رانندگان جهت تشخیص چراغ راهنمایی پیشنهاد می شود (1). در قسمت بالایی یکی از چشمها سه نوار رنگی شفاف به رنگهای قرمز، نارنجی و سبز ( رنگهای چراغ راهنمایی ) بصورت یک ستون عمودی چسبانده می شود و راننده با مشاهده چراغ راهنمایی از داخل فیلترها رنگ چراغ را می فهمد مثلاً اگر چراغ قرمز باشد هنگام نگاه از میان فیلتر قرمز ، رنگ نور روشن تر از هنگام مشاهده آن از میان فیلتر سبز می باشد. این روش هم برای اشخاص کوررنگ و همه برای افراد دچار CVD قابل استفاده می باشد و از میزان موفقیت بالایی برخوردار بوده و به آموزش کمی نیاز دارد.

- عینک زیر برای تشخیص رنگ سیمها یا رنگ قطعات مختلف در هنگام مونتاژ وسایل الکتریکی و الکترونیکی می تواند مورد استفاده قرار گیرد (1). در عینک در قسمت پایین یکی از چشمی ها سه نوار رنگی شفاف به رنگهای آبی، زرد و قرمز بصورت ردیفی افقی چسبانده شده است. برای برخی افراد به جای آبی، رنگ سبز مفیدتر است. نحوه استفاده از آن مشابه همان عینک اول می باشد. همچنین فرد باید نمونه ای از رنگهای مورد استفاده در شغلش را که روی هر کدام از نمونه ها اسم و مشخصات رنگ قید شده همراه داشته باشد تا با مقایسه نمونه با قطعه رنگی آن قطعه را شناسایی کند. این عینک هم برای کوررنگی و هم برای CVD کمک کننده است و میزان موفقیت بالایی دارد ولی در عین حال بسته به شغل فرد آموزش مناسب باید داده شود. در عین حال این روش برای تمایز دادن رنگهایی که از نظر Hue خیلی نزدیک به هم باشند زیاد مناسب نمی باشد.

1- http://www.abledata.com/abledata_docs/Color_Blind.htm

ب) وسایل اپتیکی که روی دو چشم با هم بکار برده می شوند و باعث افزایش در صد رنگ خاصی شده یا به کاهش مقدار کلی نور کمک می کنند (فيلترهاي ثابت دوچشمي Diploscopic filters ) :

- استفاده از فیلترهای رنگی در افراد مونوکرومات که فتوفوبی دارند باعث کاهش glare و فتوفوبی در شرایط فوتوپیک می گردد. در مونوکروماتهای تیپیک (Rod Monochromat) استفاده از فیلتر قرمز دو چشمی و در مونوکروماتهای آتیپیک (Blue Cone Monochromat ) فیلتر ماژنتا به طور دو چشمی تجویز می گردد. همچنین نشان داده شده است که فیلترهای آفتابی سبز یا قهوه ای هم برای این افراد مناسب است (1). تنها مشکل این فیلترها این است که فقط برای استفاده در نور زیاد مناسبند ولی در نور کم و در شب مشکل زا هستند که برای رفع آن می توان از کوتینگ رنگ تدریجی روی عینک استفاده نمود.

- شرکت سازنده عینکهای آفتابی Solaz(2) مدعی است این عینکها ضمن کاهش مقدار نور کلی که وارد چشم می شود با اثری شبیه فلورسانس باعث افزایش مقدار و خلوص رنگها می گردند و دید رنگ را در افراد آنومالوس تری کرومات افزایش می دهند. در یک مطالعه که توسط این شرکت صورت گرفته سه چهارم افراد CVD توانستند با عینکهای آفتابی Solaz آزمونهای ایشی هارا و فارنزورث D15 را پشت سر بگذارند. قیمت این عینکها 200 الی 300 دلار می باشد.

- روش دیگر استفاده از کوتینگهای تداخلی در شیشه های عینک می باشد (3). در این روش در خلاء سطح جلویی عدسی با روکش آنتی رفلکس معمولی و سطح خلفی آن با روکش تداخلی مخصوص مرکب از 37-25 لایه نازک دی الکتریک که بصورت یک در میان دارای ضریب شکست بالا ( معمولاً از جنس دی اکسیدتیتانیوم ) و پایین (معمولاً از جنس دی اکسید سیلیکون ) هستند پوشانده می شود. هر دو روکش آنتی رفلکس و تداخلی بصورت تدریجی از بالای عدسی به سمت پایین کاهش می یابند و عدسی ظاهر آینه ای تدریجی می یابد. این روش برای افراد آنومالوس تری کرومات می باشد. روکش تداخلی در سه نوع Aو B و C به ترتیب زیر ارائه شده است:

نوع A : برای CVD های خفیف

نوع B : برای درجات متوسط CVD

نوع C : برای CVD های شدید

- در سال 2001 در یک مطالعه که هدف آن طراحی فیلترهای خاصی بود (4) که به کمک آن فرد آنومالوس تری کرومات بتواند تصاویر روی مانیتورهای CRT را مثل یک فرد عادی ببیند، ابتدا مقدار حساسیت هر نوع از مخروطها بطور جداگانه تعیین شده و سپس به کمک کامپیوتر فیلترهایی با منحنی عبور متناسب طراحی شدند تا نسبت رنگهای مانیتور را به نحوی دستکاری نمایند که فرد CVD بتواند رنگها را مثل یک فرد نرمال حس کند.

سیستمی مشابه سیستم فوق به نام Coloryte(5) موجود باشد که در آن ابتدا با کمک یک دستگاه مخصوص ( PDT Sensometer ) یا با کمک یک نرم افزار کامپیوتری (CVT Software) و یا با کمک یک کتاب تست دید رنگ مخصوص ، نوع و مقدار دقیق اختلال دیدرنگ مشخص می گردد. کتاب تست دیدرنگ Coloryte برای تشخیص هر دو نوع CVD قرمز- سبز و آبی- زرد بکار می رود و علاوه بر تشخیص نوع CVD شدت CVD قرمز- سبز و میزان انحراف رسپتورها از مقدار نرمال بر حسب نانومتر و رنگ فیلتر لازم جهت تصحیح را نیز تعیین می کند . در صورت استفاده PDT یا CVT نیز رنگ فیلتر اصلاحی توسط آنها مشخص می گردد و سپس روکش رنگی مناسب روی شیشه عینک فرد اعمال می گردد.


CVT Software	Coloryte test book	PDT Sensometer

این سیستم مدعی است برای تمامی افراد CVD قرمز- سبز قابل استفاده است و حتی در پروتانوپها و دوترانوپها هم از طریق تبدیل اطلاعات رنگ به Brightness موثر می باشد. ولی بیشترین اثر این سیستم در دوترانومالوسها می باشد زیرا در دوترانوپی یا پروتانوپی فیلتر پیشنهادی خیلی تیره می باشد و در بسیاری از جاها قابل استفاده نیست . اقداماتی در راستای اعمال این روکشها روی عدسیهای تماسی نیز انجام شده ولی هنوز به تولید انبوه نرسیده است.

- سیستمی به نام Color View(6) نیز موجود می باشد که ترکیبی از دو مورد قبلی یعنی فیلترهای رنگی دو چشمی و کوتینگهای تداخلی می باشد.

این لنزها در دوسری A (از A1 تا A5 ) برای CVD های قرمز – سبز و سری B (از B1 تا B3) برای طول موجهای کوتاه تر تقسیم بندی شده اند . این شرکت برخلاف سایر شرکتهای فعال در این زمینه ، استفاده از لنزها را فقط در هنگام نیاز توصیه کرده و استفاده دائمی آنها را پیشنهاد نمی کند.

1- http://www.abledata.com/abledata_docs/Color_Blind.htm

2- http://www.solarchromic.com

3- http://www.patentstorm.us/patents/5574517-description.html

4- “Enhancing color representation for anomalous trichromats on CRT monitors” . Gábor Kovács, Itala Kucsera , György Ábrahám , Klára Wenzel . 1999

5- http://www.decologic.hu/web/coloryte/aboutus.htm

6- http://www.color-view.com

مشکلات و معایب فیلترهای دو چشمی :

1- هیچ گاه تصحیح کامل انجام نمی شود. البته بسیاری از افراد به درجات مختلف از مزایای این لنزها بهره می برند ولی در مجموع همچون هر وسیله کمکی که برای درمان معلولیتی بکار می رود هیچ گاه معلولیت کاملاً بهبود نمی یابد. (مشابه استفاده از دست و پای مصنوعی).

2- بهبود نهایی بطور تدریجی با استفاده مداوم از لنز کسب می گردد. ممکن است در زمان انجام تست بهبودی زیادی حس نشود ولی با تمرین و یادگیری ، دید رنگ فرد بهبود بیشتری پیدا می کند (درست مثل تمرین راه رفتن با پای مصنوعی). لذا فریم مورد استفاده باید بزرگ باشد و کوچک یا باریک نباشد تا دید دائماً از داخل فیلتر رنگی صورت گیرد.

3- فرد با لنز احساس می کند که رنگی تر می بیند و نیز بعضی از رنگهای آشنای قبلی تغییر کرده و عجیب به نظر می رسند که البته فرد کم کم به آن عادت می کند . این عادت در سنین پایین زودتر صورت می گیرد و در کل بسته به نوع لنز در چند دقیقه تا چند روز ممکن است طول بکشد. علت این امر این است که این لنزها به تمایز رنگها در محدوده ای که قبلاً در آن رنگها مثل هم دیده می شود (محدوده قرمز – سبز طیف) کمک می کنند ولی در قسمت دیگر طیف (محدوده زرد- آبی طیف) تعداد رنگهای قابل تشخیص را کم می کنند- به همین دلیل افرادی که نسخه تریتان HRR را بدون لنز به راحتی جواب می دادند با استفاده از این لنزها در تشخیص آن دچار اشتباه می شوند. مطالعات انجام شده نشان می دهد که این فیلترها تعداد رنگهای قابل تشخیص را کاهش می دهند ولی معمولاً افراد بطور سابجکتیو حس می کنند که دید رنگشان بهتر شده است.

4- رنگ و ظاهر درخشان لنزها را بعضی ها نمی پسندند.

5- استفاده از این لنزها در موقعیتهایی که عدم تشخیص درست رنگ خطرناک است و در مشاغلی همچون رانندگی و خلبانی و ... تأیید نشده و خطرناک است.

6- میزان کلی نور ورودی به چشم کاهش می یابد که البته با لومینانس آداپتیشن جبران می گردد ولی کلاً این لنزها برای استفاده درتاریکی مناسب نمی باشند.

7- قبل از 10 سالگی که هنوز سیستم تشخیص رنگ مشغول رشد و توسعه می باشد استفاده از این لنزها توصیه نمی گردد زیرا سبب مداخله در این فرایند تکاملی می گردند.

ج: فیلترهای رنگی که روی چشم مغلوب بکار مروند و باعث ایجاد تفاوت رنگی بین تصاویر دو چشم می شوند و همین تفاوت به نفر در تشخیص رنگ کمک می کند ( فیلترهای هاپلوسکوپیک Haploscopic ) :

این فیلترها پرکاربردترین و بحث برانگیزترین وسایل کمک بینایی برای تصحیح CVD می باشند. به هر دو صورت عدسی عینک و عدسی تماسی در دسترسند. روی دوترانوپیا و دوترانومالیا که حدود 75 درصد افراد CVD را تشکیل می دهند نتایج قابل توجهی نشان داده اند و تعدادی از آنها دارای مجوز فروش از طرف FDA هستند. با این وجود استفاده از آنها هنوز همگانی نشده و به دلایلی که خواهیم گفت استفاده از آنها مخالفانی هم دارد. معروفترین این لنزها و عدسیهای تماسیX_Chrom ، ColorMax و ChromaGen هستند.

- لنزهای X_Chrom :

ایده استفاده از فیلتر قرمز روی یک چشم برای تصحیح CVD در سال 1894 توسط Mauthner مطرح شد. فارنزورث نیز استفاده از فیلترهای صورتی رنگ را پیشنهاد کرده است ولی اولین نمونه این فیلترها بصورت عدسی تماسی در سال 1971 با نام X_Chrom توسط Zeltzer ارائه شد که بصورت کنتاکت لنزهای هارد یا سافت قرمز رنگ (معادل فیلتر wratten شماره 30 کداک ) بوده و بصورت تک چشمی روی چشم مغلوب استفاده می شدند . روند تجویز آنها نیز همچون عدسیهای تماسی معمولی بوده و برای CVD های قرمز- سبز استفاده می شدند. میزان عبور نور (Transmission) در این عدسیها بستگی به ضخامت عدسی دارد ولی در ضخامت کم هم فیلتر بطور مشخص پررنگ است. مشکل اصلی این است که این لنزها فقط دارای یک رنگ بودند و لذا برای پروتانوپها تأثیر چندانی نداشتند. لنزهای X_Chrom در حال حاضر دیگر تولید نمی گردند و نام تجاری آن به ColorMax واگذار شده و این شرکت قصد دارد به زودی تولید عدسی تماسی با مارک فوق را آغاز نماید.

دی کروماتها و آنوماس تری کروماتهای شدید از تغییرات لومینانسی ایجاد شده توسط این لنزها بیشترین بهره را می برند و اکثریت آنان می توانند تست ایشی هارا پشت سر بگذارند. ولی در تستهایی مثل D15 که نیاز به تمایز دقیق رنگها دارد بهبود کمی دیده می شود، در تست Falant بهبودی در دید رنگ مشاهده نمی شود (1) و تعداد اشتباهات در تست FM-100 و آنومالوسکوپ بیشتر می شود (2) . به دلیل وجود همین پاسخهای مختلف در تستها مختلف دید رنگ، برخی مطالعات این لنزها را بسیار مؤثر و برخی دیگر آنرا بی تأثیر معرفی می کنند و در کل بسته به محل استفاده از این لنزها و حرفه استفاده کننده باید در مورد تأثیر و یا عدم تأثیر آن قضاوت نمود.

1- “Aeromedical implications of the X-Chrom lens for improving color vision deficiencies”. Welsh KW, Vaughan JA, Rasmussen PG. Aviat Space Environ Med. 1979 Mar;50(3):249-55.

2- “Effect of X-Chrom lens wear on chromatic discrimination and stereopsis in color-deficient observers”. Matsumoto ER, Johnson CA, Post RB. Am J Optom Physiol Opt. 1983 Apr;60(4):297-302.

- عدسیهای رنگی ColorMax(1) :

این عدسیها از سال 1999 جهت استفاده افراد دی کرومات و آنومالوس تری کرومات قرمز- سبز ارائه می گردند. تلاش این شرکت برای تولید عدسیهای تماسی نیز در سال 2000 با خرید نام تجاری X_Chrom آغاز شده ولی هنوز به تولید انبوه نرسیده است. این شرکت دارای مجوز فروش از طرف FDA می باشد ولی از طرف FDA برای بزرگنمایی در تبلیغات به آن هشدار داده شده است. سیستم رنگ کردن عدسیها همان سیستم مرسوم می باشد (2) . لنزهای این شرکت در دو گروه D (ازD1 تا D5) برای دوترنها و P (از P1 تا P5) برای پروتانها ساخته می شوند و برای بررسی دید رنگ از تستهای ایشی ها را و D15 و یک تست دید رنگ سودوایزوکروماتیک کامپیوتری مخصوص ColorMaxاستفاده می شود. مطالعات نشان دهنده افزایش دید رنگ در تست ایشی ها را می باشد ولی بعضی معتقدند که علی رغم اختلاف قیمت بسیار زیاد این لنزها با عدسیهای رنگ شده معمولی از نظر تأثیر در دید رنگ فرق چندانی بین آنها نمی باشد.

1- http://www.colormax.org

2- http://www.fda.gov/bbs/topics/ANSWERS/ANS00990.html

- لنزهای ChromaGen :

این لنزها به دو صورت عدسی عینک (پلانو یا شماره دار) و عدسی تماسی از سال 1996 در انگلستان برای افراد CVD قرمز- سبز تولید می شود (1) . این لنزها سابقاً با 7 رنگ و اکنون با 9 رنگ در سه درجه تیرگی عرضه می شوند. رنگها عبارتند از بنفش، ارغوانی، نارنجی، زرد، سبز، کهربایی، ماژنتا، آبی روشن، آبی تیره، که باید برای هر فرد جداگانه تعیین و تجویز کردند. امکان سفارش روکش آینه ای برای عدسی عینک جهت طبیعی تر کردن ظاهر عینک نیز وجود دارد. عدسی های تماسی از نوع Daily Wear بوده و عمر مفید آنها 6 ماه می باشد. B.C. معمول 8.6 میلی متر با دیامتر 14.50 میلی متر و با محدوده رنگی در مرکز عدسی به قطر 5 تا 9 میلی متر می باشد.


کروماژن روی چشم	Set تشخیصی	فیلترهای کروماژن

تجویز کنندگان باید دوره آموزشی کوتاهی را پشت سر بگذارند و برای انجام تجویز نیاز به یک Set تشخیص مخصوص حاوی هفت عدد عدسی و 26 عدد عدسی تماسی و چارت مخصوص می باشد. شرکت یک تست کامپیوتری نیز برای تجویز ارائه می کند که استفاده از آن اجباری نمی باشد. شرکت سازنده مدعی است این لنزها در بهبود سرعت خواندن در افراد دچار اختلالات خواندن (Dislexia) نیز مؤثر است و در هر دو مورد تصحیح کوررنگی (K012132) و کمک به افراد دچار اختلالات خواندن (k022373) شرکت از جانب FDA مجوز فروش دریافت کرده است. البته در اینجا باید ذکر کرد که FDA برای صدور مجوز فروش یک دارو یا وسیله پزشکی و بهداشتی دو چیز را مد نظر قرار می دهد: ایمن بودن و مؤثر بودن. در خصوص ایمن بودن این وسایل FDA آنها را همچون سایر عدسیهای تماسی و عدسیهای عینک موجود دارای خطر و عوارض بسیار کم و در حد امکان ارائه به بازار می داند ولی در خصوص مؤثر بودن آنها چه در CVD و چه در Dislexia ، FDA تردید دارد و معتقد است شواهد عملی کافی برای اثبات قطعی تأثیر مثبت آنها ارائه نشده است. لذا FDA با شرکت سازنده در خصوص کاهش ادعاها و تنظیم برچسبهای کالا به نحوی که با اطلاعات موجود تطبیق داشته باشد به توافق رسیده است. از جمله در برچسب محصول هشدار داده شده است.«نتایج حاصله در استفاده از این محصول به دلیل ماهیت سابجکتیو مشکل بینایی متغیر است و لزوماً همه بیماران به موفقیت دست نخواهند یافت».

ولی در عین حال FDA معتقد است استفاده از این عدسیها همچون سایر عدسیهای تأیید شده حداقل خطر را دارد و وقتی که تأثیر آن متغیر است می تواند برای بعضی افراد مؤثر باشد و لذا فروش آن مورد تأیید FDA است (2) (3) .

شرکت ارائه کننده سیستم کرماژن را نه یک درمان بلکه سیستمی جهت مدیریت وضعیت موجود و کمک به عبور از موانع فراروی شخص دچار CVD معرفی می کند و معتقد است این لنزها اگر چه دید رنگ طبیعی برای فرد ایجاد نمی کنند ولی به وی کمک می کنند رنگهای بیشتری را از هم تمایز دهد و حتی رنگهایی را که قبلاً می دید ، روشن تر و بهتر ببیند ، رنگها را دقیق تر نام ببرد و نیز احساس طبیعی بودن را در فرد ایجاد می کند.

مطالعات انجام شده روی این لنزها نشان می دهند که همچون لنزهای X_Chrom با استفاده از این لنزها در تست ایشی هارا با افراد CVD بویژه دوترانها بهبود آشکاری نشان می دهند. در تست D15 بهبود اندک دیده می شود و در تست Falant هیچ بهبودی مشاهده نمی گردد (4). بر اساس این مطالعات افراد بطور سابجکتیو بهبود دید رنگ را گزارش می کنند و این لنزها می توانند در برخی کارها مرتبط با رنگ به افراد دچار CVD کمک نمایند. نمونه ای از آمار موفقیت لنزهای کروماژن در یک مطالعه روی 33 بیمار را می توانید در جدول زیر مشاهده نمایید (5). درصد موفقیت کلی 67% بوده و بیشترین اثر بخشی در آنومالوس تری کروماتهای دوتران بوده است. (منظور از موفقیت در این مطالعه این است که فرد پس از پایان دوره تحقیق نیز لیز کروماژن را بطور مرتب استفاده کرده و آنرا مفید می داند.)

1-http://www.cantor-nissel.co.uk/chromagen.html

2- http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/02/transcripts/3883t1.rtf

3- SUMMARY MINUTESPRIVATE OF THE OPHTHALMIC DEVICES PANEL MEETING - ONE HUNDREDTH MEETING - November 8, 2000

4- “The ChromaGen contact lens system: colour vision test results and subjective responses”. Swarbrick HA, Nguyen P, Nguyen T, Pham P. Ophthalmic Physiol Opt. 2001 May;21(3):182-96.

5- “Putting ChromaGen to the test” . Nigel Burnett Hodd, BSc, FCOptom, DCLP . 1998 OPTOMETRY TODAY. 39-42

روش تجویز عدسیهای ChromaGen :

روند تجویز یک فرایند زمان بر است. حداقل یک ساعت وقت به هر مریض باید اختصاص داده شود. هیچ قانون کلی وجود ندارد و کل پروسه با آزمایش و خطا انجام می گیرد.

1- برای انجام تست دید رنگ و صحبت با مریض در خصوص مشکلات ناشی از اختلال دید رنگ حداقل 15 دقیقه اختصاص دهید. شغل و محیط کاری و نیاز فرد از نظر دید رنگ و نیز دلیل وی برای درخواست لنز تصحیح CVD باید بررسی گردد. بیمار باید مطلع شود که استفاده از این لنزها برای گذراندن تست دید رنگ جهت ورود به بعضی مشاغل خاص ممکن است غیر قانونی بوده و باعث ایجاد خطر باشد.

2- بیمار باید دو چشمی باشد. البته اگر چشم مغلوب آمبلیوپ یا منحرف باشد مشکل خاصی ندارد. لنز رنگی جلوی چشم مغلوب قرار داده می شود و در اکثر موارد فقط یک لنز برای تصحیح CVD کافی است. البته ممکن است در موارد نادری مجبور به تجویز عدسیهایی با رنگهای مختلف برای دو چشم باشید. در واقع این عدسیها سبب می شوند که رنگهای تصویر حاصل از چشم مغلوب با رنگهای تصویر در چشم غالب تفاوت پیدا کرده و مغز دو سری اطلاعات متفاوت دریافت دارد تا با مقایسه آنها رنگهایی که قبلاً نمی دید را از هم تمایز دهد.

3- بیمار در حالی که فیلتر رنگی جلوی یکی از چشمهایش قرار دارد به چارت مخصوصی (شکل زیر ) نگاه می کند و باید سعی کند عدسی ای را که رنگهای چارت را به بهترین صورت نشان می دهد با آزمایش و خطا پیدا کند. این مرحله اصلی ترین و سخت ترین مرحله می باشد و لذا قبل از تجویز نهایی به بیمار وقت کافی جهت آزمایش رنگها و انتخاب مناسبترین رنگ داده شود. نباید از تست ایشی هارا برای اثبات تصحیح دید رنگ استفاده شود ولی موفقیت در این تست می تواند نشانه بهبود دید رنگ باشد.

4- لنزهای کروماژن دارای سه درجه تیرگی هستند که اغلب باید از تیره ترین رنگ برای انجام تست و از روشن ترین رنگ برای کار برد دائمی استفاده کرد.

5- پس از پیدا کردن رنگ مناسب می توان عینک با عدسی رنگی مطابق آن را سفارش داد. به دلیل تفاوت رنگ در دو عدسی چپ و راست عینک، بهتر است عدسیها روکش آینه ای یا نیمه آینه ای هم داشته باشند تا اختلاف رنگ دو عدسی چپ و راست معلوم نباشد. البته در این صورت استفاده از عینک در محیطهای داخلی مناسب نخواهد بود.

6- برای تجویز عدسی تماسی، عدسی با رنگ مطابق رنگ انتخاب شده توسط فرد و با تیرگی مناسب در چشم بیمار قرار داده می شود. باید دقت نمود که سایز محدوده رنگی مرکزی از سایز معمول مردمک بزرگتر باشد. سپس برای بررسی واکنش چشم به عدسی تماسی و تحمل عدسی توسط چشم و نیز برای بررسی میزان مؤثر بودن لنز برای بیمار و درک رنگ عمومی وی یک مهلت چند ساعته به بیمار داده می شود. در این مدت گشتن در یک مرکز خرید یا پارک محلی بسیار مؤثر می باشد و معمولاً بیمار بسیار راضی برمی گردد. (بطور معمول از هر چهار نفر سه نفر راضی اند و یک نفر زیاد راضی نیست.)

7- با وجود اینکه عدسیهای تماسی کروماژون دارای شماره هم می باشند بطور معمول از عدسیهای تماسی رنگی پلانو استفاده کنید و بیمار عینک خودش را روی آن بزند. بعدها با افزایش تجربه وی و عادت او به عدسی تماسی می توان عینک او را نیز به عدسی تماسی تبدیل کرد.

معایب فیلترهای هاپلوسکوپیک :

1- کسانی که از این فیلترها استفاده می کنند برای رسیدن به حداکثر بهبود در دید رنگ نیاز به گذراندن یک دوره زمانی دارند که مغز بتواند در استفاده از این لنزها مهارت پیدا کند. معمولاً افراد در دو ماه اول استفاده بهبود مداوم دید رنگ و توانایی نام بردن رنگها را نشان می دهند. در عین حال بعضی از آنها قادرند در همان چند ساعت اولیه تستهای سودوایزوکروماتیک را پشت سر بگذارند. پس از عادت به لنزها برخی افراد حتی بعد از برداشتن لنز یک اثر باقیمانده نشان می دهند و هنوز می توانند برخی از رنگهای جدید را ببینند که این مسئله نشان دهنده سابجکتیو بودن بخشی از بهبود دید رنگ و نیز مؤثر بودن آموزش در بهبود نسبی دید رنگ در افراد CVD می باشد.

2- برای تشخیص رنگ مغز مجبور است بین دو تصویر متفاوت دو چشم مقایسه کرده و تصمیم گیری نماید، لذا سرعت تشخیص رنگ نسبت به فرد نرمال کندتر است و همچنین مقایسه مداوم سبب می شود چشمها زود تر خسته شوند. در عین حال که تک چشمی بودن این لنزها باعث می شود فقط دید رنگ در قسمت معیوب طیف بهبود یابد و به قسمتهای دیگر طیف صدمه وارد نگردد ولی این لنزها را نمی توان هنگام کار با لوازم اپتیکی تک چشمی مثل میکروسکوپهای نوری یا ویزور دوربین عکاسی بکار برد.

3- تجویز این لنزها زمان بر و گران است. خود لنزها نیز نسبت به لنزهای معمولی حدوداً ده برابر گران ترند و لذا حتی از بین کسانی که در طی مطالعات تحقیقاتی از این لنزها بهره میبردند فقط حدود 15 تا 20 درصد حاظر بودند که اقدام به خرید این لنزها نمایند. (قیمت ColorMax برای بزرگسالان 450 دلار و برای کودکان 350 دلار - قیمت کروماژن : 72 دلار برای معاینه و 150 الی 235 دلار برای لنزها).

4- در دفعات اولیه استفاده از این لنزها در نظر بعضی اشخاص نورهای رنگی سوسو می زنند و برخی رنگها نوسان دار دیده می شوند یا حالت درخشش و فلورسانس پیدا کرده و یا بصورت برجسته دیده می شوند که با استفاده مداوم از لنزها و عادت مغز این حالت تدریجاً از بین می روند.

5- استفاده از این لنزها بسته به رنگ و تیرگی آنها باعث افزایش دیستورشنهای بینایی می شود که شامل موارد زیر می باشند:

الف) کاهش لومینانس سبب کاهش VA در چشم دارای لنز می شود . این کاهش زیاد نیست ولی در شرایط نوری کم مثل هنگام غروب خورشید یا در محیطهای بسته کم نور ، خود را نشان می دهد.

ب) Stereo Acnity کاهش یافته و دقت درک عمق کم می شود.

ج) تخمین فواصل و حرکات به مقدار کم تأثیر می پذیرد.

د) مهمترین دیستورشن ایجاد شده چرخش صفحه تصویر نسبت به فرد می باشد که تحت عنوان اثر Pulfirch شناخته می شود ( شکل سمت چپ ). بدینصورت که اگر پاندولی را جلوی فرد استفاده کننده از لنز به نحوی به حرکت در آوریم که امتداد حرکت آن عمود بر راستای دید فرد باشد فرد احساس می کند که پاندول مسیری بیضی شکل را طی می کند در صورتی که مسیر حرکت آن بصورت رفت و برگشت و در امتداد خطی مستقیم است. برای جلوگیری از این اثر کروماژن پیشنهاد می کند که در جلوی چشم دیگر یک فیلتر خاکستری خنثی (Neutral Gray) که ضریب عبور نور آن با فیلتر اول یکسان باشد استفاده گردد.

دیستورشنهای بینایی ایجاد شده با لنزهای هاپلوسکوپیک اگر چه شدید نیستند ولی سبب می گردند که استفاده از این لنزها در کارهایی که تشخیص دقیق رنگ را لازم دارند و یا به VA و دید بعد بالایی نیاز دارند و شرایط نوری در آنها متغیر است معقول نباشد. مثلاً رانندگی با این لنزها در شب و یا در جاده های کوهستانی دارای تونل می تواند خطرناک باشد.

سخن آخر :

وسایل کمک بینایی برای تصحیح کوررنگی و CVD به دلیل ماهیت شدیدا متغیر کوررنگی و CVD در افراد مختلف و نیز به دلیل نیازهای بینایی متفاوت افراد ، در مورد همه اشخاص به یک اندازه موثر نیستند . با استفاده از این وسایل فرد کوررنگ نمیتواند همچون یک فرد عادی در مشاغلی که نیاز به دید رنگ کامل دارند مشغول به کار شود و استفاده از این وسایل ( بخصوص عدسیهای تماسی ) برای گذراندن امتحانات استخدامی ممنوع میباشد . ولی در عین حال این وسایل میتوانند در بسیاری از موارد به بهبود کیفیت زندگی افراد دچار کوررنگی یاCVD و افزایش مهارتهای ارتباطی و توانایی یادگیری آنها کمک نمایند . لذا آشنایی با این وسایل و روش تجویز و استفاده از آنها جزو مواردی است که یک اپتومتریست باید آنرا بداند .
درمعاینات استخدامی مشاغل خاص و حساس باید از تستهاي دقيقتر ( مثل FM-100 ) استفاده گردد تا از ورود افراد دچار CVD به اين مشاغل جلوگيري شود زیرا تصدی این مشاغل توسط آنان ميتواند باعث افت بهره وري و ايجاد خطرات جدي گردد .
با توجه به گرانی این وسایل و تجهیزات تجویز آنها همكاري اپتومتریستها براي تاسيس كلينيكهاي ويژه CVD و تلاش برای گنجاندن وسايل كمك بينايي در تعرفه هاي بيمه ها ضروری میباشد .